‘ਤੱਤ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰਿਵਾਰ’ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰਗ ਵੈਬਸਾਈਟ `ਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਲੇਖ “ਸਾਚਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੋਣ?” ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰੀਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੋ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਵਰਤਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਲੀਲ ਆਧਾਰਿਤ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਨੁਕਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਵਰਤਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਰੁਧ ਹੈ। ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 200-250 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਬਹੁਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪਿਛਲੇ 200-250 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਜਾਗਰੂਕ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਉਠਾਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਏ। ਕੁੱਝ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਢਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਉਠਾਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸੰਕੇ/ਇਤਰਾਜ਼ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵੇਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਖੜੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਉਠਾਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਨਵੇਂ ਆਏ ਸ਼ੰਕਿਆਂ/ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਕਤਾਵਾਰ ਜਵਾਬ/ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਪਾਠਕਾਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਨੁੱਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ। ਕੁੱਝ ਪਾਠਕ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ/ਵਿਚਾਰਾਂ `ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ।

ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ੰਕੇ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਏ।

(1) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ? ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ?

(2) ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?

(3) 1469 ਤੋਂ 1708 ਤੱਕ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। 1708 ਤੋਂ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।

(4) ਜੇ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਗੁਰੂ ਕਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ ਵੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿਲਾ ਸਕਦੇ? ‘ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ’ ‘ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ’ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ।

(5) ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਕਰਨ `ਤੇ ਜ਼ੋਰ? ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ’ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਕਰਣ `ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

(6) ‘ਗੁਰੂ’ ਅਤੇ ਰਾਮ (ਦਸ਼ਰਥ ਪੁਤਰ) ਪਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਜਾਇਜ਼ ਦੱਸਣਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ, ਹਰੀ, ਨਰਾਇਣ ਆਦਿ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਲਫਜ਼ ਵਰਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ।

(7) ਡੇਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਵਰਤਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਜਾਮਿਆਂ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਵਰਤਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜ਼ਾਇਜ਼ ਹੈ।

(8) ਕਿਉਂਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ‘ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ’ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨਾਲ ਇੱਕਦਮ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਸ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਜੋਤ ਟਿਕਾ ਕੇ 239 ਸਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਰੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਣ `ਤੇ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, 1708 ਈ. ਵਿੱਚ ‘ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਡੰਮ’ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। (ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਬਠਿੰਡਾ’ )

(9) ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪ ਤਾਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਕਹਾਇਆ ਪਰ ਮਗਰਲੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੁੱਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-

--ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੁਠਾ ਕੀਨੀ ਦਾਤ

--ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਖ ਵਿਗਸੀ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ (ਆਦਿ---)

(10) ਜੇ ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪ, ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੀ ਸਤਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ (ਤੱਤ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੇ) ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਕ੍ਹਾਨ ਸਿਂਘ ਜੀ ਨਾਭਾ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਆਣੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

(11) ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨੀਚ, ਦਾਸ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੀਏ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਚ, ਦਾਸ ਆਦਿ ਮੰਨ ਲਈਏ?

(12) ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਤੁੱਕਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਵੇਖ ਕੇ 10-12 ਤੁੱਕਾਂ ਹੋਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦੇਣੀਆਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਰਥ ਕਰੋ। (ਕਈਂ ਵੀਰ)

ਆਓ ਹੁਣ ਇਹ ਨੁਕਤਿਆਂ `ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

(1) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਗੁਰਬਿਲਾਸ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕੋ-ਇਕ ਕਸਵੱਟੀ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਚਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਵਰਤਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੁਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਸਵਾਲ ਬੇਮਾਇਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਰਲੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ, ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ? ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਤ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, 400 ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਫਿਲਹਾਲ ਅਸੀਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਵੇਖ ਕੇ ਆਈਏ ਕਿ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ’ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ? ਜੋ ਅਸਲੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਬਾਣੀ’ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਹੀ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰੀਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

(2) ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਵੀ ਅਤੇ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਵੀ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਲਫਜ਼ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਬੇਸ਼ਕ ਭਾਵ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੰਮਦਾ-ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ‘ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

(3) ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ 1469 ਤੋਂ 1708 ਤੱਕ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਜੋਤ 239 ਸਾਲ ਲਈ, ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਜੋਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ’ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਢੰਗ ਦੀ ਲਾਈਟ ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ-ਬੁਝਦੀ ਜਾਂ ਟਿਕਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਜੋਤ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਹੋਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਮੁਢੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। 1469 (ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ) ਉਦੋਂ ਤੋਂ 1708 ਤੱਕ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੇ ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਨੂੰ ਇਕੋ-ਇਕ ਗੁਰੂ ‘ਸ਼ਬਦ’ (ਗਿਆਨ) ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਈ, ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਗੁਰੂ’ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਦਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਦਿੱਲੀ’ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਜਦ ਸ਼ਬਦ (ਗਿਆਨ) ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸ ਦੇ ਜੋਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਟਿਕਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਾਰ ਹੈ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਲੋੜ ਹੈ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਜਾਂ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਣ ਦੀ। ਕੀ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਵੇਲੇ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਗੁਰੂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ?

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਫੇਰ ਉਸ ‘ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ।

(4) ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ‘ਗਿਆਨ’ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗਿਆਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਹ ‘ਅੱਖਰ’ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਭਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ, ਲਫਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੀ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ, ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ‘ਸੁਨੇਹਾ’ (ਸੇਧ) ਹੈ, ਇਹੀ ‘ਗੁਰੂ’ (ਗਿਆਨ) ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ‘ਸ਼ਬਦ’ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਹੀ ਸਾਡਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਰਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਦਾ ਵੀ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਬਿਰਧ ਬੀੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਗੁਰੂ’ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਨਾ, ਸਸਕਾਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਗਜ਼, ਸਿਆਹੀ, ਜਿਲਦ ਆਦਿ ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਏ? ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। 1708 ਈ. ਵੇਲੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਤੁੱਕ ‘ਆਤਮਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ, ਸ਼ਰੀਰ ਪੰਥ ਵਿਚ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਲਫਜ਼ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ‘ਪੰਥ’ ਵਿੱਚ ਦਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਥ ਤਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਮੰਨ ਲਈਏ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ-ਟੁੱਕੜੇ (ਧੜੇ) ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ (ਨਾਸ਼ਵਾਨ) ਸ਼ਰੀਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ‘ਆਤਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਲਗਦਾ ਹੈ।

(5) ਕਈਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ‘ਇਲਜ਼ਾਮ’ ਵੀ ਲਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਰੋਸ ਜਾਂ ਗਿਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਿਰਫ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:-

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗੂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਧਾਰ’ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦਿਲੋਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਵਿਆਕਰਣ ਨਿਯਮ ਲੱਭ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਸਨ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਈਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ‘ਬੰਦਾ-ਪੂਜ’ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਬੰਦਾ-ਪੂਜ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਜਾਂ ਧੜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਤੱਵ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ’ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਧੜੇ (ਸੰਪਰਦਾ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ) ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹਤੱਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖਾਂ (ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ) ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਰੁਖ (ਬੰਦਾ-ਪੂਜ ਵਾਲਾ) ਅਪਨਾਉਣਾ ਅਫਸੋਸਜਨਕ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ, ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ (ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵੱਸ) ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਐਸੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਭੈਣ ਜੋ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਟੀਕਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਟੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈਂ ਥਾਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਅਰਥ ਗੁਰਮਤਿ ਦਲੀਲ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ `ਤੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ:-

(ੳ) ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਕ “ਹਸਤ ਖੇਲਤ ਤੇਰੇ ਦੇਹੁਰੇ ਆਇਆ” ਪੰਨਾ (1164) ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ (ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ) ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ “ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ (ਭਗਤ-ਵਛੱਲ) ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੰਦਰ (ਦੇਹੁਰੇ) ਦਾ ਮੁੰਹ ਫੇਰ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ” ਕੀ ਇਹ ਸਹੀ ਅਰਥ ਲਗਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ `ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ? ਜਦਕਿ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਦੇਹੁਰੇ/ਮਸੀਤ ਵਾਲੀ ਰਸਮੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:-

ਨਾਮੇ ਸੋਈ ਸੇਵਿਆ ਜਹ ਦੇਹੁਰਾ ਨਾ ਮਸੀਤਿ॥ ਪੰਨਾ (875)

ਫੇਰ ਉਹ ਦੇਹੁਰੇ ਕੀ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ?

(ਅ) ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ

ਪਾਖੰਤਣ  ਬਾਜ  ਬਜਾਇਲਾ॥ ਗਰੁੜ  ਚੜੑੇ  ਗੋਬਿੰਦ  ਆਇਲਾ॥

ਅਪਨੇ ਭਗਤ ਪਰਿ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ॥ ਗਰੁੜ ਚੜੇ੍ ਆਏ ਗੋਪਾਲ॥ ਪੰਨਾ (1166)